Jedno wolne piśmiennictwo.
 Literackie nagrody i wyróżnienia za rok 2008

Po zmianach politycznych w Europie spełniło się marzenie wielu ludzi pióra, m.in. Stefana Kisielewskiego, wypowiedziane niegdyś w eseju Kiedy spotkają się piśmiennicze nurty, o zjednoczeniu dwu oddzielnych strumieni polskiej literatury – poddawanego cenzurze piśmiennictwa krajowego oraz wolnej twórczości na obczyźnie. I trudno dziś mówić o odrębnej bieżącej literaturze emigracyjnej, również w zakresie krajowych opracowań licznie podejmujących autorów emigracyjnych.

Przywrócić pamięci

Przyznawanie literackich nagród od 1951 roku było jednym z ważniejszych zadań Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie (ZPPnO z siedzibą w Londynie). Z początkiem roku 2008 ukonstytuowało się nowe Jury Nagrody (przewodnicząca Krystyna Bednarczyk, jurorzy: wiceprezes krakowskiego oddziału Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego – Wojciech Ligęza, dr Alina Siomkajło, Nina Taylor-Terlecka). Sformułowany został Regulamin Jury, przewidujący dwie doroczne nagrody – każda w dwu odmianach:

I   Nagroda z długą tradycją: a) za całokształt twórczości dla polskiego pisarza na stałe mieszkającego poza granicami kraju; – lub – b) za popularyzowanie literatury polskiej przez pisarza polskiego w kraju jego osiedlenia.

II  Nagroda Włady Majewskiej przyznawana od 2008: a) za najlepszą książkę poprzedniego roku kalendarzowego, napisaną w języku polskim przez pisarza stale mieszkającego poza krajem; – albo – b) za opracowanie naukowo-badawcze, dotyczące literatury emigracyjnej.

Dopowiedziane zostały zasady tegorocznego doboru kandydatów. Tym razem Jury Nagrody skupiało uwagę na osobach literatury, które są klasycznymi emigrantami politycznymi. Kandydaci do nagrody za rok 2008 wybierani byli również przy udziale świadomości, że mimo kilkudziesięciu przyznanych dotychczas przez Związek nagród, nadal mamy nienagrodzonych zasłużonych pisarzy emigracyjnych. W pierwszej kolejności staraliśmy się zatem pamiętać o twórcach Emigracji niedocenionych w życiu publicznym. Zasłużonych, a nigdy nie znajdujących się w świetle medialnych reflektorów, istotne własne osiągnięcia urzeczywistniających jakby „na boku” – i w ten niełatwy sposób stanowiących jednoosobowe instytucje powojennej emigracji.

Za społecznie cenne uważaliśmy także wyróżnienie Postaci, które w pracy pisarskiej i działalności na polu kultury współczesnej – są odważne w docieraniu do prawdy. Nie poddają się „poprawności politycznej” ani środowiskowej – zjawiskom szczególnie groźnym w warunkach diaspory emigracyjnej. Nadszedł najwyższy czas, aby te osoby wydobyć z niesłusznego zapomnienia, przywracając je sprawiedliwej trwałej pamięci.
    Nagrody literackie ZPPnO za rok 2008 przyznane zostały dr Hannie 
Świderskiej za całokształt twórczości oraz Ninie Karsov za wybitne osiągnięcia w zakresie edycji Dzieł Józefa Mackiewicza.

Wieczór Nagrodzonych

Wręczenie nagród przebiegało w Sali Malinowej Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego 13 marca 2009 i trwało przeszło 3 godziny. Goście dopisali nadspodziewanie licznie. Uroczystość zaszczycili obecnością: Prezydent RP na uchodźstwie – Ryszard Kaczorowski, Konsul Generalny przy Ambasadzie RP w Wielkiej Brytanii – Robert Rusiecki, Rektor Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii – Ksiądz Prałat Tadeusz Kukla, Wiceprezes Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Wielkiej Brytanii – Barbara Orłowska, Prezes Londyńskiego Oddziału Koła b. Żołnierzy AK – Marzena Szejbal, Dyrektor Biblioteki Uniwersyteckiej KUL – Andrzej Paluchowski, Kurator Polish and Baltic Collections w British Library – Magdalena Szkuta… Przybyli także: reprezentant Włady Majewskiej, fundatorki jednej z nagród – Mirosław Misayat, i główny sponsor uroczystości – inż. Ryszard Żółtaniecki.

W Wieczorze uczestniczyły dwie Laureatki: nagrody – Nina Karsov, oraz wyróżnienia za zbiór korespondencji pt. Mieczysław Grydzewski, Jan Lechoń, Listy 1923 – 1956 – dr Beata Dorosz. Jesteśmy niepocieszeni, że w uroczystości nie mogły wziąć udziału: nagrodzona dr Hanna Świderska oraz prof. Mirosława Ołdakowska-Kuflowa wyróżniona za biografię Stanisław Vincenz. Pisarz, humanista, orędownik zbliżenia narodów.
    Uzasadnienie nagrody dla Hanny Świderskiej głosiła Alina Siomkajło. Laudację na cześć Niny Karsov – Wojciech Ligęza. Po wypowiedziach poszczególnych laudatorów aktor Zbigniew Grusznic czytał fragmenty utworów Świderskiej i Mackiewicza. Późna pora zmusiła organizatorów do ograniczenia przewidzianych wcześniej przemówień wyłącznie do odczytania listów: dziękczynnego od prof. M. Ołdakowskiej-Kuflowej z Lublina i poglądowego od prof. Wacława Lewandowskiego z Torunia. Wieczór prowadziła Magdalena Czajkowska.

Hanna Świderska

Rzadko dzisiaj obecna w przestrzeni publicznej, ale nie przez wszystkich zapomniana. Przeszła drogę klasycznego zesłańca-emigranta. Jest prozaikiem – autorką doskonale napisanych książek Moje uniwersytety i Pogranicze, publicystą, autorką istotnych w sensie poznawczym źródłowych prac historycznych, dotyczących emigracji polskiej po II wojnie światowej. 
    Posiada wymierny dorobek literacki i naukowy. Swej bardzo urozmaiconej twórczości pisarskiej nadała wyjątkowo jednorodny, określający się m.in. faktograficzną prawdą charakter. Zwłaszcza obecnie, z perspektywy lat, dostrzega się to szczególnie mocno. Pięknym językiem pisana proza autobiograficzna i przejmujące relacje wspomnieniowe (ze świata zesłańczego w Moich uniwersytetach, skupiające uwagę na zjawiskach ważnych na progu życia emigracyjnego Pogranicze), drukowane od roku 1964  we „Wiadomościach” opowiadania, nieprzebrana publicystyka, cykl kilkunastu Listów z Londynu oraz źródłowe prace historyczne – tworzą bezcenny obraz trudnych początków polskiej emigracji niepodległościowej na Wyspach Brytyjskich i niezastąpioną podstawę licznych prac o tej emigracji. Odznaczają się wysoką kulturą i prężnością języka. Skrząc się inteligentnym esprit bystrym zmysłem obserwacji rewidują środowiskową kulturę i etykę.

Publikowała nie tylko na łamach: londyńskich „Wiadomości” i „Tek Historycznych”, także w paryskiej „Kulturze” i „Zeszytach Historycznych” oraz w pismach angielskich: „Solanus. International Journal for Russian and East European Bibliographies”, „The British Museum Quarterly”.

Nie sposób pominąć pozaliterackich zasług obywatelskich i zawodowych Hanny Świderskiej, nie wspomnieć o aktywności kulturalnej i społecznej Laureatki, zwłaszcza o Jej ofiarnej pracy na rzecz wolnej kultury polskiej. Przez 30 lat jako kurator Polish Section była odpowiedzialna za gromadzenie i opracowywanie polskich zbiorów w British Library. Z niebywałą odwagą uczestniczyła w akcji przerzucania do Polski dorobku emigracyjnego piśmiennictwa. I odwrotnie: przemycała z kraju nielegalne książki, gazety, ulotki (w ramach tej akcji w roku 1978 była aresztowana na Okęciu), gromadząc w British Library okazały zbiór polskich druków podziemnych. Istnienie kolekcji spożytkowywała dla upowszechniania na Zachodzie pozacenzuralnej krajowej produkcji wydawniczej.

Będąc pisarzem z prawdziwego zdarzenia, nie uważa się za pisarza – swe pisanie (z wyjątkiem artykułów historycznych) traktuje jako hobby. Kto jednak ma wątpliwości co do tego, czym jest sumienie pisarza – niech pilnie wczytuje się w teksty Hanny Świderskiej.

Nina Karsov

Prowadząc w Londynie od 1970 roku w skrajnie trudnych warunkach Wydawnictwo „Kontra”, posiada nieocenione osiągnięcia. Podkreślał Wojciech Ligęza heroizm postawy ludzkiej Niny Karsov i niezłomność Jej przekonań politycznych, profesjonalizm Wydawcy, wielką bezinteresowność i szczodrobliwość w rozdawaniu darów książkowych instytucjom naukowym i kulturalnym, ale też osobom prywatnym – badaczom i czytelnikom. Bezsprzecznie zasłużoną nagrodę ZPPnO – dla pisarki, tłumaczki i edytora – łączył Laudator także z 40-leciem Jej emigracji.

Wspólnie z Szymonem Szechterem opublikowała wspomnienia Nie kocha się pomników (w przekładzie angielskim: In the Name of Tomorrow. Life Underground in Poland). Jest doskonałym tłumaczem autorów rosyjskich na język polski, m.in. legendarnej książki Wieniedikta Jerofiejewa Moskwa Pietuszki, współtłumaczem na język angielski powieści Trans-Atlantyk Gombrowicza. Na liście zasług Niny Karsov powinny się znaleźć edycje z różnych dziedzin piśmiennictwa – i w różnych językach […] klasyczne dzieło z filozofii Lwa Szestowa „Apoteoza nieoczywistości”, monografia historyczna Icchaka Rubina o Żydach łódzkich w czasie okupacji, pisma noblisty – F. A. Hayeka, listy Leontiewa i Rozanowa (W. Ligęza).
    Jej zasługi określa przede wszystkim wytrwała i skuteczna praca edytorska nad monumentalną spuścizną pisarską Józefa Mackiewicza. Także nad mniej znanymi dzisiaj dokonaniami żony pisarza – Barbary Toporskiej, wymienić choćby jej utwory poetyckie – Athene noctua, powieści: Siostry, Na wschód od dzisiaj, Spójrz wstecz, Ajonie!, Na Mlecznej Drodze, czy wespół z Mackiewiczem wydany zbiór artykułów i esejów Droga Pani.

O zasługach Karsov świadczy Jej bezprzykładne oddanie się służbie rozpowszechniania pism Józefa Mackiewicza (z pewnością jednego z najświetniejszych pisarzy polskich XX wieku) oraz szerzenia wiedzy o nim, co przejawia się zarówno w zakresie edytorstwa tekstów pisarza, jak i w promowaniu oraz publikowaniu pionierskich rozpraw interpretujących jego dzieło (książki Wacława Lewandowskiego, Michała Bąkowskiego, Dariusza Rohnki), a także w wytrwałej pracy poszukiwawczej i komentatorskiej. 18-tomowe wydanie Dzieł Mackiewicza dostępne dziś w księgarniach krajowych, przyczyniło się do zaistnienia tego ważnego pisarza w świadomości polskich czytelników i zdobycia przezeń wysokiej pozycji w hierarchii literackich dokonań XX wieku.

Mamy też okazję zapoznać się ze zdaniem innych badaczy wprowadzających w sytuację „Mackiewicz – Karsov”. Oto opinia dyr. Paluchowskiego – Józef Mackiewicz i jego żona Barbara Toporska dobrze wiedzieli, co czynią, ustanawiając Ninę Karsov spadkobierczynią swych praw autorskich (w sierpniu 2008 ważność ich potwierdził warszawski sąd okręgowy). Niestety, decyzja Mackiewiczów sprawiła, że p. Karsov była (jest) narażona na nierzetelne, często niegodziwe ataki zawistnych krytyków, a nawet członków rodziny pisarza. Jej praca wymaga zatem szczególnej siły moralnej. Dzielność i wierność sprawie – to osobowe rysy Niny Karsov i jej twórczości pisarskiej […], jak też translatorskiej.

Oto fragment z listu prof. Lewandowskiego: Zdarza się jednak, że słysząc o przyznaniu komuś nagrody nie możemy oprzeć się wrażeniu, że oto nie tylko udzielono literackiego wyróżnienia, ale dokonano czynu sprawiedliwego, doceniając piękną pracę i opowiadając się po stronie dobra, przeciwko złu i podłości. Mam wrażenie, że tak dzieje się dzisiaj. Wrażenie szczególnie silne i przejmujące, gdy pomyślę, że Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie postanowił wyróżnić dokonania edytorskie Pani Niny Karsov. Od lat obserwuję, z jakim pietyzmem, z jaką ofiarnością i poświęceniem, a zawsze z najwyższą odpowiedzialnością i na najwyższym poziomie, Nina Karsov prowadzi prace nad utrwaleniem i upowszechnieniem dorobku pisarskiego Józefa Mackiewicza. Od lat też, niestety, mam możność obserwować bezprzykładną kampanię podłości i nienawiści, jaka jest przeciw Ninie Karsov systematycznie prowadzona. Tę najlepszą z możliwych do pomyślenia opiekunkę spuścizny wielkiego pisarza lżono, oczerniano i pomawiano wielokrotnie, stawiając zarzuty „niszczenia Józefa Mackiewicza”, działalności przeciwko kulturze polskiej, wreszcie – działania w „obcym interesie”. Nie było oszczerstwa, którego by Ninie Karsov oszczędzono, nie było podłości, której by Jej pożałowano… […] Kapituła Nagrody Literackiej ZPPnO doceniając zasługi i dokonania edytorskie Niny Karsov daje dziś budujący przykład działania w imię piękna i dobra.

Wyróżnienia

Niezależnie od nagród przyznanych werdyktem Jury, jak już wspomniałam, Zarząd Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie uhonorował wyróżnieniami „za najlepszą książkę ubiegłego roku” dwie znakomite badaczki piśmiennictwa emigracyjnego.

Dr  B e a t a  D o r o s z  z Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk (Warszawa) otrzymała wyróżnienie za dwutomowy zbiór korespondencji poety z redaktorem londyńskich „Wiadomości”: Mieczysław Grydzewski, Jan Lechoń, Listy 1923 – 1956 (2007). Warto dodać, że w roku 2008 autorka opublikowała kolejną pracę edytorską, dwugłos korespondencyjny: Jan Lechoń, Zofia i Rafał Malczewscy, Coraz trudniej żyć a umrzeć strach.

Drugą uhonorowaną wyróżnieniem autorką jest prof. M i r o s ł a w a  O ł d a k o w s k a – K u f l o w a  z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego – za rzetelną pod względem naukowym i przystępną językowo biografię pt. Stanisław Vincenz. Pisarz, humanista, orędownik zbliżenia narodów (2006).
Słowo na cześć wyróżnionych wygłosiła Nina Taylor-Terlecka. Wyróżnienia dotowali Krystyna Muraszko i Juliusz L. Englert.

Alina Siomkajło

Z okazji pewnej wystawy

Czy pokaz witryny księgarskiej może stać się ważnym wydarzeniem literackim? W szczególnych okolicznościach – z pewnością tak.

Jest wieloletnią tradycją Księgarni im. Bolesława Prusa w Warszawie (Krakowskie Przedmieście, naprzeciw bramy Uniwersytetu), że w jednym z jej głównych okien wystawowych prezentowane są kolejno polskie oficyny wydawnicze. Każdy pokaz trwa przez jeden kalendarzowy miesiąc.

Otóż obecna listopadowa wystawa z tego cyklu poświęcona jest londyńskiemu wydawnictwu KONTRA (założonemu w roku 1970 przez Szymona Szechtera i Ninę Karsov), a właściwie – jednemu, ale bardzo  doniosłemu nurtowi pracy Niny Karsov: wydawaniu dzieł Józefa Mackiewicza oraz jego żony Barbary Toporskiej. Jest to bodaj druga dopiero ekspozycja księgarska poświęcona tutaj wydawnictwu emigracyjnemu. Wyprzedziło ją przedstawienie osiągnięć podparyskiego Instytutu Literackiego: „Kultury”, „Zeszytów Historycznych” oraz Biblioteki Kultury. Gdy jednak znajomością (często powierzchowną, a jeszcze częściej udawaną) dzieła wydawniczego Jerzego Giedroycia, bez wątpienia dzieła wielkiego, chełpi się niemal cały krajowy establishment literacki i polityczny, to pisarstwo Mackiewicza i trud wydawniczy Niny Karsov spychane są na margines przez ośrodki opiniotwórcze. Wielu bowiem możnym i wpływowym osobom i środowiskom narażał się (i naraża dzisiaj) znakomity pisarz. Zwłaszcza jako bezwzględny tropiciel skrywanych, więc tym groźniejszych, przejawów komunistycznej mentalności, najstraszniejszej – zdaniem pisarza – choroby moralnej naszego czasu. A przecież jakże zachwycające i poruszające jest to zjawisko naszej kultury!

Nie będąc (nie chcąc być) politykiem, uczył Mackiewicz – jak żaden z pisarzy polskich XX wieku –

Nie będąc (nie chcąc być) politykiem, uczył Mackiewicz – jak żaden z pisarzy polskich XX wieku – przenikliwego widzenia i rozumienia politycznego kształtu współczesnego świata. Nie będąc zawodowym dziejopisem, budował z osobistych doświadczeń i pilnej obserwacji faktów swojej epoki – precyzyjną wizję historiozoficzną. Wrażliwość na urodę dookolnego świata łączył z odważnym włączaniem w narrację powieściową surowych materiałów źródłowych, nie przekraczając przy tym terytorium sztuki literackiej. Będąc z pewnością człowiekiem wiary, surowo krytykował błędy ludzi odpowiedzialnych za Kościół, zwłaszcza dawną „politykę wschodnią Watykanu”. Niewątpliwy patriota – z szacunkiem i miłością mówił o wszystkich nacjach, wchodzących niegdyś w skład Rzeczypospolitej wielu narodów. Nade wszystko był fanatykiem prawdy, rozumianej klasycznie – jako odpowiedniość porządku myślenia i porządku rzeczy, traktując – jak XIX-wieczny poeta – „«tak» za «tak», «nie» za «nie», bez światłocienia”.
Jest za co kochać Józefa Mackiewicza.

* * *

A Nina Karsov? Liczne są jej role społeczne. Ale jako wydawca jest przede wszystkim osobą bezprzykładnie oddaną służbie rozpowszechniania pism Józefa Mackiewicza oraz szerzenia wiedzy o nim. Jak trafnie ktoś napisał, „nie da się dziś wskazać nikogo rzetelniej, gorliwiej i owocniej oddanego sprawie utrwalania dzieła Józefa Mackiewicza w kulturze polskiej, niż właśnie Nina Karsov”.

Przejawia się to przede wszystkim w zakresie edytorstwa tekstów pisarza. W księgarniach polskich można dziś kupić dziewiętnastotomowe wydanie Dzieł Mackiewicza! W skład tych Dzieł wchodzą nie tylko reedycje wszystkich znanych książek autora Kontry. Wydawczyni znalazła – po wielu latach poszukiwań – rewelacyjną broszurę Mackiewicza „Optymizm nie zastąpi nam Polski”, wydaną w Krakowie w roku 1944 jako druk konspiracyjny, w ostatniej fazie okupacji niemieckiej. Po raz pierwszy Nina Karsov opublikowała też znakomity traktat „Prawda w oczy nie kole” – o okupacji litewskiej i wkroczeniu bolszewików na terytorium dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wreszcie w trzech opasłych tomach („Bulbin z jednosielca”, Okna zatkane szmatami”, „Nudis verbis”) otrzymaliśmy zbiór rozproszonych tekstów publicystycznych Józefa Mackiewicza z Dwudziestolecia Międzywojennego (ogłaszanych głównie w wileńskim „Słowie”) oraz z lat II wojny.

Czynne utrwalanie obecności Mackiewicza w naszej przestrzeni myślowej przejawia się także w promowaniu i publikowaniu pionierskich rozpraw interpretujących jego twórczość (książki Wacława Lewandowskiego, Michała Bąkowskiego, Dariusza Rohnki).

Pisarz i jego żona Barbara Toporska dobrze wiedzieli, co czynią, ustanawiając Ninę Karsov spadkobierczynią swych praw autorskich. Ale też ta decyzja Mackiewiczów sprawiła, że pani Karsov była (i jest nadal) narażona na bezpardonowe, nierzetelne i często niegodziwe ataki – tyleż przez zawistnych krytyków, co, niestety, przez członków rodziny pisarza. Praca w takiej sytuacji wymaga szczególnej siły moralnej. Dzielność i wierność sprawie to są rysy osobowe Niny Karsov.

Dlatego w ubiegłym roku miłośnicy tego pisarza z wielką radością przyjęli wiadomość o przyznaniu Ninie Karsov przez Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie nagrody „za wybitne osiągnięcia w zakresie edycji dzieł Józefa Mackiewicza”.
Jest za co kochać Ninę Karsov.

Andrzej Paluchowski